Główne instytucje
1. Współdziałanie
Wspólnota władzy w UE
Państwa członkowskie Unii Europejskiej są państwami suwerennymi, które postanowiły połączyć swe odrębne suwerenności w niektórych istotnych dziedzinach władzy. Są to dziedziny, w których wspólne działanie na poziomie europejskim leży w interesie państw członkowskich. Unia Europejska nie jest jednak państwem federalnym. Jej unikalny ustrój nieprzerwanie ewoluuje w trakcie jej całej, ponad pięćdziesięcioletniej historii.
Tak jak każdy rząd, Unia posiada władzę ustawodawczą i wykonawczą, a także niezawisłe sądownictwo, wspierane przez szereg innych instytucji.
Uprawnienia instytucji UE określone są w traktatach założycielskich. Traktaty te zostały wynegocjowane przez państwa członkowskie, a następnie ratyfikowane przez każde państwo oddzielnie. Pierwotny traktat, Traktat Rzymski, ustanowił Europejską Wspólnotę Gospodarczą w roku 1958. Traktat z Maastricht z 1992 r. utworzył Unię Europejską, przekształcając ją z unii typowo gospodarczej w ciało o bardziej politycznym charakterze. Każdy z pozostałych traktatów: Jednolity Akt Europejski (1987), Traktat Amsterdamski (1999) i Traktat Nicejski (2003) wniósł coś nowego i istotnego do ustroju Unii, jej roli i funkcji.
Następnym krokiem miało być stworzenie konstytucji Unii Europejskiej, która scalałaby w jedno wszystkie wcześniejsze traktaty i porządkowałaby proces decyzyjny, politykę zagraniczną i inne sprawy poszerzonej Unii. 29 października 2004 r. przywódcy państw i rządów, a także ministrowie spraw zagranicznych 25 państw członkowskich i trzech krajów kandydujących: Rumunii, Bułgarii i Turcji, spotkali się w Rzymie w celu podpisania Traktatu Ustanawiającego Konstytucję dla Europy. Jednak proces ratyfikacyjny traktatu natrafił na trudności, gdy obywatele Francji i Holandii odrzucili go w referendum w 2005 r. Losy konstytucji były poddane ożywionej dyskusji podczas prezydencji niemieckiej w 2007 r. Podczas prezydencji francuskiej, najpóźniej w drugiej połowie 2008 roku, zostaną podjęte dalsze kroki.
Trzy instytucje unijne odpowiedzialne za tworzenie polityki i podejmowanie decyzji, to Rada Unii Europejskiej (reprezentująca rządy państw), Komisja Europejska (ciało reprezentujące wspólne interesy europejskie) i Parlament Europejski (reprezentujący obywateli).
Proces podejmowania decyzji
Komisja Europejska jest jedyną instytucją Unii Europejskiej, której przysługuje inicjatywa ustawodawcza. Przed podjęciem takiej inicjatywy, Komisja musi odbyć konsultacje z grupami interesu i ekspertami w celu zagwarantowania właściwej obsługi obywateli Unii. Komisja odbywa regularne spotkania z grupami ekspertów rządów państw i ich agend, a także z organizacjami przedstawicielskimi szczebla europejskiego, reprezentującymi szeroki wachlarz sektorów, w tym, przemysł, usługi publiczne, związki zawodowe, grupy konsumenckie, organizacje regionalne i organizacje pozarządowe. Wiele z tych grup posiada stałe placówki w Brukseli dla łatwiejszego lobbowania, wiadomo bowiem, że najlepszy czas na kształtowanie nowego prawa to czas przed jego oficjalnym zgłoszeniem.
Z chwilą przyjęcia przez Komisję propozycji nowego prawa, przechodzi ona do Parlamentu Europejskiego i do Rady Ministrów. Organy te mogą albo ją zaakceptować w istniejącym kształcie, zaproponować zmiany, albo odrzucić w całości (co zdarza się nader rzadko). W wielu przypadkach Komisja konsultuje się też z Komitetem Ekonomiczno-Społecznym i Komitetem Regionów, dwoma „oficjalnymi” ciałami doradczymi przy UE, których opinia nie jest wszakże dla Komisji wiążąca.
Procedura współdecydowania: najpowszechniejszą procedurą przyjmowania aktów prawnych w UE jest procedura znana jako „współdecydowanie”, w której Rada i Parlament dzielą władzę ustawodawczą pomiędzy siebie. Najpierw Parlament, a następnie Rada wysłuchują pierwszego czytania projektu ustawy przedstawionego przez Komisję. Jeżeli stanowisko obydwu tych organów jest identyczne, projekt jest przyjmowany bezpośrednio. Na tym etapie nie ma żadnych terminów czasowych, więc Rada może miesiącami, a nawet latami, nie przeprowadzać pierwszego czytania.
Jeżeli w stanowiskach tych instytucji występują różnice, projekt ustawy wraca do Parlamentu, a następnie do Rady, w celu drugiego czytania. Od tej chwili w tym procesie obowiązują już terminy czasowe. Jeżeli w którejkolwiek fazie procesu stanowiska są zbieżne, dochodzi do przyjęcia proponowanego prawa. Jeżeli zaś nadal istnieją różnice, wówczas mieszana „komisja porozumiewawcza” stara się uzgodnić wspólny tekst, który następnie musi być zatwierdzony przez obie instytucje. Komisja uczestniczy przez cały czas trwania procesu. W przypadku niemożności uzgodnienia tekstu wspólnego, lub gdy tekst wspólny zostaje odrzucony, proponowane prawo nie jest przyjmowane.
Rada zmierza do osiągnięcia konsensusu, jakkolwiek w wielu dziedzinach decyzje mogą być podejmowane „kwalifikowaną większością”, gdzie liczba głosów przysługująca państwu członkowskiemu jest mniej więcej proporcjonalna do jego wielkości. Niemniej, w niektórych delikatnych obszarach, wymagana jest jednomyślność głosowania.
W przypadkach, w których państwa członkowskie nie upełnomocniły Parlamentu, korzysta się z „procedury konsultacji”. W niej Parlament nie tylko może służyć opinią na temat proponowanej ustawy, ale ma zagwarantowaną możliwość jej wyrażenia, zanim jeszcze propozycja zostanie przyjęta przez Radę. W takich sytuacjach Rada na ogół powinna działać na zasadzie jednomyślności.
W niektórych przypadkach od Parlamentu oczekuje się wyrażenia prostego stanowiska „tak” lub „nie”. Procedura ta znana jest jako „procedura zgody” i sięga się po nią, na przykład, w celu zatwierdzenia członków Komisji, lub zatwierdzenia umowy zawieranej z państwem nie będącym członkiem UE.
Po przyjęciu: z chwilą, gdy prawo unijne jest już przyjęte, Komisja musi zapewnić jego pełną i prawidłową realizację w ustalonych terminach na terytoriach wszystkich państw członkowskich. Komisja (lub państwa członkowskie) mogą skarżyć do Trybunału Sprawiedliwości państwa członkowskie za niewypełnianie ich zobowiązań wynikających z prawa unijnego. Zadaniem Trybunału jest rozwiązywanie niezgodności między prawodawstwem krajowym a prawem unijnym oraz zapewnienie jednolitej interpretacji tego prawa we wszystkich państwach członkowskich.